Duizenden naoorlogse flats gaan tegen de vlakte, overal in Nederland. Vaak na de nodige strijd, en hoe dan ook met ingrijpende gevolgen voor de bewoners. Zo ook aan de Diamantlaan in Leiden.
De kozijnen zijn roze en blauw geschilderd in een moedige poging de grijsbruine flats wat op te fleuren. Aan de balkons hangt her en der een satellietschotel, op het verlaten grasveld onder aan het spoor staat een schommel. Aan de straatkant is meer leven, met een viskraam en aan de overkant een klein winkelcentrum. Dit is de Diamantlaan in Leiden, een volstrekt onopvallend buurtje. Niet al te veel troep op straat, zeker geen no go area. De flats staan niet op instorten.
Toch worden de 303 woningen gesloopt. Ze moeten plaatsmaken voor een mix van goedkope en duurdere huizen, huur en koop. Dat lot treft ettelijke naoorlogse flats in Nederland én hun bewoners, zij het niet van de ene op de andere dag: hoe krachtdadig de sloop- en nieuwbouwplannen ook worden gepresenteerd, het blijken in de praktijk langdurige processen. De plannen voor de Diamantlaan dateren uit 1999. Als het goed is, gaan de negen gebouwen eind volgend jaar tegen de vlakte en begint de nieuwbouw in 2008. Intussen is de exodus van de oorspronkelijke bewoners allang gaande.
De portiekflats aan de Diamantlaan dateren uit 1963. Het zijn drie- of vierkamerflats, vijftig of zestig vierkante meter groot. Tot eind jaren negentig waren ze in bezit van Woningbouwvereniging Leiden. „Die was superarm”, zegt René Penning van Portaal, de huidige eigenaar na de fusie met de voormalige Leidse corporatie. „Dat was aan deze flats af te zien. Er was veel achterstallig onderhoud aan de kozijnen, het dak, de verwarming, alles eigenlijk.”
Bovendien zijn de flats krap bemeten en gehorig, en beschikken ze niet over een lift. Penning: „En dat terwijl onze markt de komende decennia steeds meer uit senioren bestaat. We hebben onderzocht of verbouwing mogelijk was, om een bredere gang en een grotere badkamer te maken, en of we liften konden installeren. Het was allemaal bouwkundig ingewikkeld en veel te duur. En er zijn gewoon te veel van dit soort huizen”
Slopen dan maar, besloot Portaal. Intern werd dat besluit in 2000 genomen. Enkele maanden later maakte de toenmalige directeur dit min of meer per abuis bekend in het Leidsch Dagblad. De gevolgen lieten zich raden. Commotie, boze bewoners, de oprichting van het actiecomité ’Diamant: niet slopen maar slijpen’, soms dagen aaneen stukken in de krant, actie van de SP.
„Portaal kwam als nieuwkomer binnenhollen en riep gelijk: dat slopen we wel effe”, zegt Hans Hendriks, nu raadslid voor de SP.
„Renoveren had ook best gekund. We zitten te springen om goedkope starterswoningen. We hebben er gelijk flink actie op gezet met een hoop toeters en bellen. Met een brandweerauto naar het stadhuis, de wijk volgehangen met posters en vlaggetjes. We hebben zelfs nog zo’n flatje gekraakt.”
De sloop hebben ze uiteindelijk niet tegen weten te houden, beaamt Hendriks. „Maar het heeft in elk geval een paar jaar uitstel opgeleverd.” Dat uitstel lag niet aan de SP, meent Ron Hillebrand, sinds kort geen wethouder meer. „De SP heeft veel onrust gezaaid en mensen bang gemaakt. Ze zouden heel snel weg moeten, om plaats te maken voor yuppen.”
Allemaal niet waar, aldus Hillebrand. „En na een half jaar was de SP ineens weg. Ik heb van bewoners begrepen dat ze zich daardoor echt in de steek gelaten voelden.” De plannen zijn volgens de ex-wethouder gewoon veel te vroeg bekend geworden, in een stadium dat ze nog veel te vaag waren. „Je moet mensen niet zo lang in onzekerheid laten. Ze gaan niet meer behangen. En je krijgt gelukszoekers in zo’n gebouw.”
Die gelukszoekers werden aangetrokken door het sociaal statuut waarover in 2001 afspraken werden gemaakt, niet alleen voor de Diamantlaan maar voor alle toekomstige slooppanden in Leiden. Bewoners krijgen voorrang als ze zich inschrijven voor een ander huurhuis, althans voor een gelijkwaardige woning. Verder krijgen ze een verhuiskostenvergoeding van 5000 euro. Daarvoor willen sommigen kennelijk wel een paar jaar in een sloopflat bivakkeren.
Over de jaren daarna lopen de verhalen enigszins uiteen. „We hebben even pas op de plaats gemaakt om een goed plan te ontwikkelen”, zo luidt de versie van Hillebrand. „Er heerste een wat ruzie-achtige sfeer tussen de gemeente en de corporaties”, zegt Penning. „Het ging over erfpacht, over glasvezel, van alles. Voor de Diamantlaan betekende dit dat de vaart er niet echt in zat. Een tijdlang wilde de gemeente een basisschool in het plan, vervolgens extra vierkante meters voor het winkelcentrum. Dat leidde tot lange discussies.” Overigens zijn dergelijke discussies bij grote bouwprojecten eerder regel dan uitzondering, benadrukt hij.
In 2004 was duidelijk wat er straks op de plek van de sloopflats komt te staan: 316 appartementen, allemaal levensloopbestendig. Dat betekent: brede gangen en liften, zodat ze bij uitstek geschikt zijn voor ouderen. Verder voorzien de plannen in 24 eengezinswoningen. Een kwart van de nieuwe huizen valt in de categorie sociale huur, de rest is ’markthuur’ (600 tot 800 euro) en koop.
Het finale sloopbesluit viel in de zomer van 2004. Tot dan toe werden vrijkomende huizen gewoon weer verhuurd, zij het met de aantekening dat ze op de nominatie stonden om gesloopt te worden. Dat veranderde de situatie: er komen sindsdien alleen nog tijdelijke huurders die geen aanspraak kunnen maken op de voorrangsregeling en de verhuiskostenvergoeding. De andere bewoners kunnen daar sinds maart 2005 gebruik van maken. Toen begon de uittocht, en inmiddels is zeventig procent van de oorspronkelijke bewoners vertrokken. Voor hen in de plaats komen nu alleen nog maar studenten.
Daar heeft de corporatie geluk mee, zegt Penning: het tekort aan studentenwoningen in Leiden. „Vaak worden sloopwoningen tijdelijk verhuurd aan alleenstaande moeders, gescheiden mensen en andere kwetsbare groepen. Het probleem is dat herhuisvesting vervolgens heel lang duurt, met als gevolg weer vertraging. Met studenten heb je dat niet, die zijn in de ogen van politiek en media niet zielig.” De herhuisvesting van de bewoners verloopt volgens plan, meldt Penning. Er komen genoeg sociale huurwoningen vrij.
Er zijn er dan ook nogal wat. Leiden, zegt ex-wethouder Hillebrand, telt 20.000 sociale huurwoningen, waarvan de helft vergelijkbaar is met de flatjes aan de Diamantlaan. „We hebben nu met de corporaties afspraken gemaakt over de sloop van duizend van deze woningen in vijf jaar tijd.”
„Als we in dit tempo doorgaan, zijn we over vijftig jaar klaar. Dan zijn er inmiddels allerlei andere huizen die zeventig of tachtig jaar oud zijn, dus dan begint alles gewoon weer opnieuw.”
Bron: Trouw de verdieping, 2-5-2006
